สณัฐกุล พิพัฒน์วัชรนนท์
อาสาสมัครป๋วยเสวนาคาร / เรื่อง
กองบรรณาธิการ / ภาพ

ราวต้นเดือนพฤษภาคมที่ผ่านมา เรามีนัดที่ร้านศึกษิตสยามถนนเฟื่องนครแต่เช้าตรู่ เพื่อสัญจรอยุธยากับสมาชิกอีกราวสิบคนร่วมกับทีมศึกษิตเสวนาและป๋วยเสวนาคาร โดยมีวิทยากรคืออาจารย์ผ่อง เซ่งกิ่ง ซึ่งเคยเป็นอาจารย์คณะจิตรกรรมที่มหาวิทยาลัยศิลปากร ภายหลังได้ลาออกไปใช้ชีวิตที่ชนบทกับครอบครัว และตอนนี้กำลังทำงานร่วมกับอาศรมศิลป์ของโรงเรียนรุ่งอรุณ ส่วนอีกท่านคืออาจารย์เทพมนตรี ลิมปพยอม ซึ่งเป็นอาจารย์พิเศษที่ชำนาญด้านประวัติศาสตร์ แถมยังเคยเขียนหนังสือ 2 เล่มคือ "ลอกคราบโบราณคดี" และ "วงพักตร์แห่งหินผา"

เมื่อเดินทางไปถึงจังหวัดที่มีชื่อยาวพอๆ กับประวัติศาสตร์ของตัวมันเองคือ "พระนครศรีอยุธยา" ซึ่งมีอายุร่วม 417 ปี มีกษัตริย์ขึ้นครองราชย์ทั้งสิ้น 34 พระองค์ วัดที่เราเข้าไปชมในวันแรกเป็นวัดที่อยู่รอบนอกเกาะอยุธยา ได้แก่ วัดไชยวัฒนาราม วัดพุทไธศวรรย์ วัดพนัญเชิง วัดใหญ่ชัยมงคล และวัดกุฏีดาว ซึ่งส่วนใหญ่จะตั้งอยู่ริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา

อาจารย์เทพมนตรีเล่าว่า การที่อยุธยามีสภาพเสื่อมโทรมอย่างทุกวันนี้ เพราะฝีมือคนไทยด้วยกันเอง หาใช่พม่าอย่างที่เราคิดโกรธแค้นกันไม่ พม่าเข้ามายึดอยุธยาเพียงไม่กี่วันก็ต้องยกทัพกลับด้วยว่ามีศึกทางบ้านเมือง หลังจากนั้นพวกคนไทยด้วยกันซึ่งได้แก่ ชาวบ้าน พ่อค้า นักแสวงโชคก็เข้ามาขุดคุ้ย รื้อทำลายวัด เจดีย์ต่างๆ รวมทั้งพระพุทธรูป เพื่อค้นหาสมบัติหรือกรุต่างๆ ที่ซ่อนอยู่ จนทำให้ในสมัยพระเจ้าตากสินต้องมีการเก็บภาษีค่าขุดค้นสมบัติตามมา

นอกจากนี้เมื่อคราวสร้างเมืองใหม่คือกรุงรัตนโกสินทร์ ก็มีการไปขุดรื้ออิฐเก่าจากอยุธยามาใช้ในการก่อสร้างกรุงเทพฯเป็นจำนวนมาก เพื่อเอามาอัดทำฐานของวัดและวังต่างๆ เนื่องจากอิฐเก่าทนทานแข็งแรงกว่าอิฐใหม่ สุดท้ายเมื่อคราวเศรษฐกิจทั่วโลกตกต่ำในสมัยรัชกาลที่ 7 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ทรงอนุญาตให้พวกขุนนาง พ่อค้า เข้ามาสัมปทานขุดหาสมบัติในพื้นที่กรุงเก่าแล้วจ่ายค่าสัมปทานเข้ารัฐ แต่ถ้าเป็นทุกวันนี้ นอกจากพวกโจรที่ลอบตัดเศียรพระขโมยของเก่าไปขายแล้ว ยังมีพวกรับเหมาก่อสร้างที่กรม ศิลปากรจ้างมาดูแลซ่อมแซมเมืองเก่าให้มีสภาพดีขึ้น พวกนี้ลอบเปลี่ยนอิฐเก่าออกไปขายแล้วเอาอิฐใหม่เข้ามาแทนที่ แถมฝีมือการซ่อมแซมก็ยังเป็นไปอย่างผิดหลักไม่เหมือนของเก่าที่รื้อออกไป

เมื่องานรับเหมาทำอิฐออกมาเป็นบล็อกๆ เพียงให้เสร็จไปวันๆ สภาพโบราณสถานจึงไร้จิตวิญญาณ สู้งานที่ทำจากใจและฝีมือของช่างชาวอโยธยาไม่ได้ ด้วยอิฐแต่ละก้อนที่เขาทำขึ้นมีความคงทนแข็งแรงที่อัดแน่นไปด้วยความทรงจำนับหลายร้อยปี

เรามีโอกาสได้ชมความงามของวัดในตัวเกาะอยุธยาในวันถัดมา ได้แก่ วัดมหาธาตุ วัดราชบูรณะ วัดพระราม วัดหน้าพระเมรุ วัดเชิงท่า และวัดในวังอย่างวัดพระศรีสรรเพชญ์ สภาพที่เห็นทั่วไปก็คล้ายๆ กับวัดที่พบก่อนหน้านี้คือ ส่วนใหญ่เหลือแต่ซากโบราณสถาน เว้นอยู่วัดเดียวคือวัดหน้าพระเมรุ เนื่องจากเป็นที่ตั้งทัพพม่าก่อนเสียกรุงครั้งที่ 2 ที่นี่เราได้เห็นความชาญฉลาดและเก่งกาจของช่างโบราณ อย่างงานปั้นรูปครุฑตรงหน้าบันอุโบสถที่อาจารย์ผ่องเห็นแล้วยังชมนักชมหนาว่า มีความเข้มแข็งแต่ก็แฝงไว้ด้วยความงดงาม รวมไปถึงการวางตำแหน่งขององค์พระประธานและช่องรับแสง ที่สามารถทำให้องค์พระพุทธรูปดูศักดิ์สิทธิ์ มีชีวิตชีวาขึ้นมาอย่างประหลาด ส่วนอีกวัดหนึ่งคือวัดราชบูรณะซึ่งมีปรางค์ทรงงาเนียม มีความงามโดดเด่นในด้านสัดส่วนและสถาปัตยกรรมที่ลงตัว นอกจากนี้ยังค้นพบของมีค่าที่ทำจากทองคำหลายชิ้น รวมทั้งภาพจิตรกรรมที่มีลักษณะผสมระหว่างศิลปะขอม ลังกาและสุโขทัย

การมาอยุธยาครั้งนี้ทำให้ได้เห็นอยุธยาในมุมที่ต่างไป ซากวัดวังดูมีชีวิตชีวาจนบางครั้งเหมือนหลุดเข้าไปอยู่ในสมัยที่อยุธยายังรุ่งโรจน์อยู่ สมแล้วที่ได้รับการยกย่องเป็นมรดกโลก จะเสียดายก็แต่ความรู้สึกที่ว่าอยุธยานี้ขาดจิตวิญญาณ คนอาศัยที่นี่มองเห็นเพียงว่านี่เป็นกองอิฐที่ทำเงินให้พวกเขาจากการท่องเที่ยว ทำให้ไม่มีความรู้สึกผูกพันและหวงแหนต่างจากที่ฉันเคยไปอย่างเมืองหลวงพระบาง เมืองที่คนยังใช้ชีวิตอยู่ร่วมกับตึกเก่าแก่อย่างหวงแหนว่า นี่คือบ้านของเขา แม้มันจะเก่าแต่ก็เต็มไปด้วยกลิ่นอายแห่งประวัติศาสตร์อบอวลอยู่ทั่วทุกอณูของบ้าน บางทีก็เป็นกลิ่นของความรัก รักในบ้านเกิดเมืองนอนของพวกเขา ไม่ใช่เป็นเพียงสินค้าสำหรับนักท่องเที่ยวเท่านั้น

ราชการไทยมักติดว่า การอนุรักษ์คือห้ามให้ชาวบ้านหรือคนในท้องถิ่นเข้าไปใกล้สิ่งนั้นๆ เหมือนเป็นเขตหวงห้าม แต่ที่จริงแล้วการอนุรักษ์ที่ยั่งยืนที่สุดคือ การให้คนในท้องที่ได้ตระหนักและเล็งเห็นถึงความสำคัญของสิ่งเหล่านั้น ความสัมพันธ์แบบนี้ทำให้รัฐไม่ต้องเหนื่อยคอยไล่จับโจรขโมยของเก่า เพราะชาวบ้านจะมาทำหน้าที่ตรงนี้เอง เนื่องจากพวกเขารู้ว่า ของเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งในสังคมของเขา

แม้จะมาเที่ยวอยุธยากรุงเก่าหลายครั้งหลายหน แต่ไม่มีครั้งไหนที่ได้สัมผัสความเป็นราชธานีกรุงศรีอยุธยาได้อย่างใกล้ชิดเท่าครั้งนี้เลย