โครงการ “ศึกษารูปแบบและแนวทางพัฒนาเครือข่ายชุมชนสิ่งแวดล้อมไทย
จากประสบการณ์ของญี่ปุ่น”

ความเป็นมาของโครงการ

ในปัจจุบัน หลายประเทศยอมรับถึงความสำคัญของการจัดการสิ่งแวดล้อมโดยชุมชน และชุมชนหลายแห่งมีแนวโน้มที่จะริเริ่มรวมตัวกันมากขึ้นในลักษณะเครือข่าย เพื่อเสริมสร้างศักยภาพในการแก้ไขปัญหาสิ่งแวดล้อมของท้องถิ่น การเปลี่ยนแปลงดังกล่าวเริ่มมีรูปแบบที่ชัดเจนขึ้นในประเทศญี่ปุ่น โดยมีความพยายามที่จะพัฒนาเครือข่ายชุมชนเพื่อมุ่งสู่การสร้างสังคมที่ยั่งยืนต่อไป ประสบการณ์ที่ผ่านมาของเครือข่ายชุมชนในญี่ปุ่น จึงเป็นเรื่องที่น่าศึกษา และพิจารณานำมาประยุกต์ใช้ให้เป็นประโยชน์ต่อการดำเนินงานของชุมชนในประเทศอื่นๆ ตามความเหมาะสม

ธนาคารเพื่อความร่วมมือระหว่างประเทศแห่งญี่ปุ่น หรือ เจบิค (Japan Bank for International Cooperation - JBIC) เล็งเห็นความสำคัญของการพัฒนาเครือข่ายชุมชนสิ่งแวดล้อมจากประสบการณ์ของชุมชนในประเทศญี่ปุ่นดังกล่าว จึงให้การสนับสนุนแก่ประเทศไทยในการจัดทำโครงการ “ศึกษารูปแบบและแนวทางพัฒนาเครือข่ายชุมชนสิ่งแวดล้อมไทยจากประสบการณ์ของญี่ปุ่น” (A Study on Networking and Applying Japanese Experience in Community-based Environmental Activities in Thailand: Toward Collaboration with Japanese ODA Loan Project) เป็นระยะเวลา 1 ปี (พฤษภาคม 2548 ถึงเมษายน 2549) เพื่อมุ่งจัดการความรู้จากประสบการณ์การพัฒนาเครือข่ายชุมชนสิ่งแวดล้อมของญี่ปุ่น และนำความรู้นั้นมาเผยแพร่แลกเปลี่ยนกับชุมชนสิ่งแวดล้อมในประเทศไทย เป็นการกระตุ้นให้เกิดกิจกรรมสร้างสรรค์เครือข่ายชุมชนสิ่งแวดล้อมที่ยั่งยืน และการเชื่อมโยงกับเครือข่ายลักษณะเดียวกันในระดับนานาชาติต่อไป

สาระและกิจกรรม

โครงการศึกษารูปแบบและแนวทางพัฒนาเครือข่ายชุมชนสิ่งแวดล้อมไทยจากประสบการณ์ของญี่ปุ่น มีลักษณะของการประสานงานและดำเนินการระหว่างองค์กรไม่หวังผลกำไรกับสถาบันระดับอุดมศึกษา โดยแบ่งการดำเนินงานออกเป็น 2 กลุ่ม คือ

  • กลุ่มงานที่ 1 (ToR1) – กลุ่มศึกษารูปแบบและแนวทางในการจัดตั้งเครือข่ายชุมชน สิ่งแวดล้อมที่ยั่งยืนในประเทศไทย รับผิดชอบโดย เครือข่ายเก็นกิเพื่อสร้างสรรค์สังคมที่ยั่งยืน (Genki Net for Creating Sustainable Society) และ ศูนย์การศึกษาและพัฒนาบุคลากรด้านสิ่งแวดล้อม สถาบันสิ่งแวดล้อมไทย
  • กลุ่มงานที่ 2 (ToR2) – กลุ่มสำรวจ สาธิต และนำร่องถ่ายทอดเทคนิคการทำปุ๋ยหมัก รับผิดชอบโดย กลุ่มแผนอิมาริ ฮาทิกาเมะ (Imari Hachigame Plan) และมหาวิทยาลัยซากะ (Saga University) ร่วมกับคณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

กิจกรรมหลักของกลุ่มงานที่ 1 ได้แก่

  1. ศึกษาและจัดทำฐานข้อมูลเครือข่ายชุมชนสิ่งแวดล้อมในประเทศไทย เน้นพื้นที่โครงการครอบคลุมเครือข่ายชุมชนสิ่งแวดล้อมในบริเวณภาคกลาง (เนื่องจากข้อจำกัดด้านงบดำเนินการ) และอาจขยายขอบเขตไปสู่ชุมชนสิ่งแวดล้อมในภาคอื่นๆ ได้ตามโอกาสและความเหมาะสม สำหรับเป้าหมายในการดำเนินงาน คือ การรวบรวมเครือข่ายชุมชนสิ่งแวดล้อมให้ได้อย่างน้อย 35 เครือข่าย/กิจกรรม เพื่อศึกษารูปแบบการรวมกลุ่ม และพัฒนาแนวทางในการเสริมสร้างความร่วมมือระหว่างเครือข่ายเหล่านั้น ตลอดจนการเชื่อมโยงความรู้และแลกเปลี่ยนประสบการณ์ร่วมกับเครือข่ายชุมชนสิ่งแวดล้อมกว่า 175 เครือข่าย/กิจกรรมในประเทศญี่ปุ่น ขณะเดียวกัน สถาบันสิ่งแวดล้อมไทยจะทำหน้าที่ประสานการแลกเปลี่ยนข้อมูลระหว่างเครือข่ายต่างๆ และจัดทำฐานความรู้ โดยเฉพาะในประเด็นที่กองทุนสิ่งแวดล้อมไทยให้ความสำคัญ (โดยเฉพาะแผนงานที่เจบิคให้การสนับสนุน ภายใต้การกำกับดูแลของสำนักนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติ และสิ่งแวดล้อม กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม)
  2. จัดประชุมเชิงปฏิบัติการครั้งที่ 1 ในเดือนสิงหาคม 2548 มีเป้าหมายเปิดโอกาสให้ผู้เข้าร่วมการประชุม ทั้งชาวไทยและชาวญี่ปุ่น ได้เรียนรู้และแลกเปลี่ยนประสบการณ์เกี่ยวกับการจัดตั้งเครือข่ายชุมชนอย่างยั่งยืน ผู้เข้าร่วมประชุมจะประกอบด้วย ผู้นำชุมชนและเครือข่ายชุมชนด้านสิ่งแวดล้อมที่มีผลงานเป็นที่ยอมรับของบุคคลทั่วไปจำนวน 17 ชุมชน/เครือข่าย (ส่งตัวแทนเข้าร่วมประชุมฯ ชุมชนละ 2 คน) และผู้แทนเครือข่าย ชุมชนสิ่งแวดล้อมจากประเทศญี่ปุ่น จำนวนรวมทั้งสิ้นประมาณ 50 คน โดยคาดว่าเมื่อเสร็จสิ้นการประชุมฯ ผู้นำชุมชน/เครือข่ายที่เข้าร่วมกิจกรรมจะสามารถนำความรู้และข้อมูลไปขยายการจัดทำกิจกรรมในชุมชน/เครือข่ายของตน และเผยแพร่ในวงกว้างต่อไป
  3. คัดเลือกตัวแทนของผู้นำชุมชน/ผู้ให้การสนับสนุนการจัดตั้งเครือข่ายชุมชนไทยจำนวน 2 คน เพื่อส่งไปฝึกอบรมยังประเทศญี่ปุ่นเป็นเวลาประมาณ 2 สัปดาห์ (ระหว่างเดือนกันยายนถึงตุลาคม 2548) หลักสูตรการอบรมจะเน้นโอกาสให้สามารถทำความเข้าใจถึงกระบวนการสร้างเครือข่ายชุมชนสิ่งแวดล้อมที่ยั่งยืน ซึ่งมีการดำเนินงานและประสบความสำเร็จมาแล้วในประเทศญี่ปุ่น รวมทั้งการแลกเปลี่ยนความคิดเห็นและประสบการณ์ร่วมกับเครือข่ายชุมชนของญี่ปุ่น โดยคาดว่า เมื่อเสร็จสิ้นการอบรม ผู้ที่ได้รับการอบรมทั้ง 2 คน จะสามารถทำความเข้าใจอย่างชัดเจนถึงข้อได้เปรียบของการพัฒนาเครือข่ายที่ยั่งยืน และพร้อมทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางประสานการจัดตั้งเครือข่ายชุมชนสิ่งแวดล้อมไทยที่ยั่งยืนต่อไป หลังจากเดินทางกลับสู่ประเทศไทย
  4. จัดประชุมเชิงปฏิบัติการครั้งที่ 2 ภายในเดือนมกราคม 2549 ให้ชุมชน/เครือข่ายชุมชนสิ่งแวดล้อมไทยที่ร่วมกิจกรรมของโครงการมาตั้งแต่ต้นได้มีโอกาสนำเสนอความก้าวหน้า และรับฟังข้อคิดเห็นจากหลายๆ ฝ่ายที่สนใจและเกี่ยวข้อง รวมทั้งแลกเปลี่ยนประสบการณ์กับผู้เข้าร่วมประชุมอื่นๆ จากรัฐบาลและชุมชน/เครือข่ายชุมชนที่มีการดำเนินงานด้านสิ่งแวดล้อม ทั้งในประเทศไทยและจากประเทศญี่ปุ่น อันจะนำไปสู่การเพิ่มศักยภาพในการดำเนินกิจกรรมสิ่งแวดล้อมชุมชน และการพัฒนาระบบการจัดตั้งเครือข่ายชุมชนสิ่งแวดล้อมในประเทศไทย ตลอดจนการเสริมสร้างความร่วมมือระหว่างเครือข่ายชุมชนสิ่งแวดล้อมไทยและญี่ปุ่นที่ยั่งยืนต่อไปในอนาคต
  5. ศึกษาและสำรวจความเป็นไปได้ ในการกำหนดกลไกสนับสนุนด้านแหล่งทุนดำเนินงาน เพื่อให้กิจกรรมด้านสิ่งแวดล้อมของชุมชน/เครือข่ายชุมชนที่เข้าร่วมโครงการสามารถดำเนินต่อไปได้อย่างต่อเนื่องและเป็นรูปธรรม โดยมีเป้าหมายกระตุ้น ความสนใจของภาคเอกชนและนักลงทุนชาวญี่ปุ่นเป็นหลัก

กิจกรรมหลักของกลุ่มงานที่ 2 ได้แก่

  1. สำรวจเบื้องต้นเพื่อรวบรวมข้อมูลสภาพการจัดการขยะสดของชุมชนในพื้นที่นำร่อง 2 แห่ง คือ เขตเทศบาลวารินชำราบ จังหวัดอุบลราชธานี และเขตองค์การบริหารส่วนตำบลคลองยาง อำเภอเกาะลันตา จังหวัดกระบี่ หลังจากนั้น จะมีการดำเนินงานร่วมกับพื้นที่ในลักษณะให้การสนับสนุนและให้คำปรึกษาด้านเทคนิคการทำปุ๋ยหมักอย่าง ต่อเนื่อง (คณะที่ปรึกษาจะเยี่ยมพื้นที่อย่างน้อยทุก 3 เดือน)
  2. สนับสนุนให้ผู้นำชุมชนในพื้นที่นำร่องทั้ง 2 แห่งเข้าร่วมประชุมเชิงปฏิบัติการครั้งที่ 1 ในเดือนสิงหาคม 2548 จัดโดยกลุ่มงานที่ 1 ข้างต้น เพื่อแลกเปลี่ยนเรียนรู้เกี่ยวกับการจัดการชุมชน/เครือข่ายชุมชนสิ่งแวดล้อมในประเทศไทยและประเทศญี่ปุ่น
  3. คัดเลือกตัวแทนของผู้นำชุมชนจากพื้นที่นำร่องจำนวน 2 คน เพื่อส่งไปฝึกอบรมในประเทศญี่ปุ่นโดยเข้าร่วมหลักสูตรเดียวกันกับผู้แทนชุมชน/เครือข่ายชุมชนสิ่งแวดล้อมจากกลุ่มงานที่ 1 ข้างต้น เป็นเวลาประมาณ 2 สัปดาห์
  4. จัดทำรายงานผลการดำเนินกิจกรรมและการอบรมถ่ายทอดเทคโนโลยีการทำปุ๋ยหมักจากขยะสดใน 2 พื้นที่นำร่อง พร้อมนำออกเผยแพร่ทางอินเตอร์เนทในลักษณะของตัวอย่างการปฏิบัติที่ดี ตลอดจนร่วมกระบวนการจัดตั้งเครือข่ายชุมชนสิ่งแวดล้อมไทย ตามเป้าหมายของกลุ่มงานที่ 1
สถาบัน/องค์กรและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง (รายละเอียด)
  • ธนาคารเพื่อความร่วมมือระหว่างประเทศแห่งญี่ปุ่น หรือ เจบิค     (Japan Bank for International Cooperation - JBIC)
  • กรมส่งเสริมคุณภาพสิ่งแวดล้อม     กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม
  • สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม     กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม
  • เครือข่ายเก็นกิเพื่อสร้างสรรค์สังคมที่ยั่งยืน     (Genki Net for Creating Sustainable Society)
  • กลุ่มแผนอิมาริ ฮาทิกาเมะ     (Imari Hachigame Plan)
  • มหาวิทยาลัยซากะ     (Saga University)
  • ศูนย์การศึกษาและพัฒนาบุคลากรด้านสิ่งแวดล้อม     สถาบันสิ่งแวดล้อมไทย
  • คณะวิทยาศาสตร์     จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

ผลที่คาดว่าจะได้รับ

  1. เครือข่ายชุมชนสิ่งแวดล้อมไทยที่มีโครงสร้างและกระบวนการทำงานที่ชัดเจน และได้รับการยอมรับจากชุมชนและเครือข่ายชุมชนสิ่งแวดล้อมไทยในภาคกลาง และทั่วประเทศ เข้าร่วมเป็นสมาชิกถาวรสามารถดำเนินกิจกรรมด้านฟื้นฟู อนุรักษ์ และจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมในท้องถิ่นได้อย่างมีประสิทธิผลและมีความต่อเนื่องยั่งยืน
  2. กลไกสนับสนุนด้านแหล่งทุนดำเนินงาน เพื่อให้กิจกรรมด้านสิ่งแวดล้อมของชุมชน/เครือข่ายชุมชนที่เข้าร่วมโครงการสามารถดำเนินต่อไปได้อย่างต่อเนื่องและเป็นรูปธรรม
  3. พื้นที่นำร่องการจัดการขยะสด-ทำปุ๋ยหมักในจังหวัดอุบลราชธานีและจังหวัดกระบี่
  4. รายงานผลการดำเนินงานกิจกรรมพัฒนาเครือข่ายชุมชนสิ่งแวดล้อมไทย และเวปไซท์เผยแพร่