จากเศษอาหารสู่ทรัพยากรสร้างมูลค่า! TEI เรียนรู้โมเดลเวียดนาม ต่อยอดการจัดการขยะอินทรีย์สู่ชุมชนไทย

เมื่อเศษอาหารไม่ใช่ขยะ แต่เป็นทรัพยากรที่สร้างคุณค่าได้ ทั้งการผลิตอาหารสัตว์ ปุ๋ยอินทรีย์ และการลดต้นทุนทางการเกษตร การจัดการเศษอาหารและวัสดุอินทรีย์จึงเป็นมากกว่าการลดปริมาณขยะมูลฝอย แต่ยังเป็นโอกาสในการสร้างระบบเศรษฐกิจหมุนเวียนที่เชื่อมโยงการจัดการขยะกับวิถีชีวิตและอาชีพของชุมชน

9–12 พฤศจิกายน 2569 มูลนิธิ Earth Care Foundation (ECF) ร่วมกับสถาบันสิ่งแวดล้อมไทย (TEI) และเกษตรกรจากจังหวัดกระบี่ เดินทางศึกษาดูงานและแลกเปลี่ยนประสบการณ์ด้านการจัดการเศษอาหารและวัสดุอินทรีย์ ณ กรุงฮานอยและจังหวัดเตวียนกวาง (Tuyên Quang) สาธารณรัฐสังคมนิยมเวียดนาม โดยมีสหภาพเกษตรกรเวียดนาม (Vietnam Farmers’ Union: VNFU) และสมาคมเกษตรกรจังหวัดเตวียนกวางร่วมถ่ายทอดองค์ความรู้และประสบการณ์ ทั้งในระดับนโยบายและการปฏิบัติจริงในพื้นที่

จากเกษตรกรต้นแบบ สู่การขยายผลในระดับชุมชน - หนึ่งในบทเรียนสำคัญจากจังหวัดเตวียนกวาง คือการใช้กลไกเกษตรกรต้นแบบเป็นผู้ถ่ายทอดความรู้สู่เกษตรกรด้วยกัน ผ่านแนวทาง Training of Trainers (ToT) ที่เน้นการเรียนรู้จากผู้มีประสบการณ์จริง ควบคู่กับการสนับสนุนจากหน่วยงานภาครัฐ เพื่อให้ครัวเรือนสามารถเลือกนำเทคนิคไปปรับใช้ได้ตามบริบทของตนเอง

อย่างไรก็ตาม ความสำเร็จไม่ได้ขึ้นอยู่กับการถ่ายทอดเทคโนโลยีเพียงอย่างเดียว แต่ยังต้องคำนึงถึงเงินทุนเริ่มต้น การจัดการระบบเลี้ยง การควบคุมสภาพแวดล้อม และการติดตามให้คำแนะนำอย่างต่อเนื่อง ซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญต่อการขยายผลในระยะยาว

หนอนแมลงวันลาย (BSF): เปลี่ยนเศษอาหารเป็นโปรตีนสำหรับสัตว์ - คณะศึกษาดูงานได้เรียนรู้กระบวนการเลี้ยงหนอนแมลงวันลาย (Black Soldier Fly: BSF) ตั้งแต่การฟักไข่ อนุบาลตัวอ่อน การใช้เศษผัก ผลไม้ และวัสดุอินทรีย์เป็นอาหาร ไปจนถึงการเก็บเกี่ยวผลผลิตเพื่อนำไปใช้เป็นแหล่งโปรตีนสำหรับไก่ เป็ด และปลา

จุดเด่นของระบบนี้ คือการนำวัสดุอินทรีย์ที่มีอยู่ในชุมชนกลับมาใช้ประโยชน์ ลดปริมาณขยะที่ต้องนำไปกำจัด ขณะเดียวกันวัสดุที่เหลือจากกระบวนการเลี้ยงยังมีศักยภาพนำไปใช้ประโยชน์ทางการเกษตรได้ โดยมีข้อเรียนรู้สำคัญเกี่ยวกับการออกแบบบ่อเลี้ยงต้นทุนต่ำ การควบคุมความชื้นและอุณหภูมิ รวมถึงระบบระบายน้ำที่เหมาะสม เพื่อให้เกษตรกรสามารถบริหารจัดการได้ด้วยตนเอง

ไส้เดือนแดง: เชื่อมการเลี้ยงสัตว์กับการผลิตปุ๋ยอินทรีย์ - อีกหนึ่งต้นแบบที่น่าสนใจ คือการเลี้ยงไส้เดือนแดง (Red worms) เพื่อเปลี่ยนมูลวัวและมูลกระบือให้เป็นปุ๋ยมูลไส้เดือนสำหรับปรับปรุงดินและใช้ในการเพาะปลูก

รูปแบบดังกล่าวสะท้อนให้เห็นการจัดการทรัพยากรภายในฟาร์มอย่างเป็นระบบ ตั้งแต่การนำมูลสัตว์กลับมาใช้ประโยชน์ การควบคุมสภาพแวดล้อมในการเลี้ยงไส้เดือน ไปจนถึงการบำบัดและนำน้ำจากการล้างคอกกลับมาใช้ในระบบเลี้ยง

ที่สำคัญ ยังมีการพัฒนาคุณภาพผลิตภัณฑ์และเชื่อมโยงตลาดกับภาคเอกชนและผู้ใช้ประโยชน์ทางการเกษตร ทำให้การจัดการวัสดุอินทรีย์ไม่ได้เป็นเพียงกิจกรรมด้านสิ่งแวดล้อม แต่สามารถต่อยอดเป็นกิจกรรมทางเศรษฐกิจของเกษตรกรได้อีกด้วย

บทเรียนจากเวียดนาม: ไม่มีเทคโนโลยีเดียวที่เหมาะกับทุกชุมชน
สิ่งที่การศึกษาดูงานครั้งนี้สะท้อนให้เห็นอย่างชัดเจน คือการจัดการเศษอาหารและวัสดุอินทรีย์ให้เกิดผลสำเร็จ ต้องเริ่มจากการทำความเข้าใจทรัพยากรและศักยภาพของพื้นที่

ชุมชนที่มีเศษอาหารและเศษผักผลไม้จำนวนมาก อาจเหมาะกับการพัฒนาระบบเลี้ยงหนอน BSF ขณะที่พื้นที่เกษตรกรรมที่มีมูลสัตว์เป็นวัตถุดิบหลัก อาจเหมาะกับการเลี้ยงไส้เดือนเพื่อผลิตปุ๋ยอินทรีย์ ทั้งนี้ต้องพิจารณาความพร้อมด้านพื้นที่ ต้นทุน การจัดการ และผู้ใช้ประโยชน์จากผลผลิตควบคู่กันไป

อีกหนึ่งปัจจัยสำคัญ คือ การสร้างคนและระบบสนับสนุนให้เติบโตไปพร้อมกับเทคโนโลยี ทั้งการพัฒนาเกษตรกรแกนนำ การเรียนรู้ระหว่างเกษตรกร การสนับสนุนจากหน่วยงานท้องถิ่น และการเชื่อมโยงตลาด ซึ่งจะช่วยให้การดำเนินงานเกิดความต่อเนื่องและสามารถขยายผลได้จริง

ต่อยอดบทเรียนสู่กระบี่ จากการจัดการขยะต้นทางสู่เศรษฐกิจหมุนเวียนของชุมชน
สำหรับประเทศไทย โดยเฉพาะพื้นที่จังหวัดกระบี่ บทเรียนจากเวียดนามเป็นโอกาสสำคัญในการนำองค์ความรู้มาประยุกต์ใช้เพื่อพัฒนารูปแบบการจัดการเศษอาหารและวัสดุอินทรีย์ที่สอดคล้องกับบริบทของพื้นที่ โดยเชื่อมโยงครัวเรือน ชุมชน เกษตรกร และสถานประกอบการ ให้มีส่วนร่วมในการจัดการและใช้ประโยชน์จากทรัพยากรอย่างเป็นระบบ

สถาบันสิ่งแวดล้อมไทย (TEI) มุ่งนำองค์ความรู้และประสบการณ์จากการศึกษาดูงานมาสังเคราะห์และต่อยอดสู่การดำเนินงานในพื้นที่ เพื่อส่งเสริมการจัดการขยะอินทรีย์ตั้งแต่ต้นทาง ลดปริมาณขยะที่ต้องกำจัด สร้างมูลค่าเพิ่มจากทรัพยากรเหลือใช้ และสนับสนุนการพัฒนาระบบจัดการขยะมูลฝอยชุมชนตามแนวทางเศรษฐกิจหมุนเวียนอย่างยั่งยืน