หมอกควันข้ามแดน กับสิ่งที่ต้องทบทวนก่อนปัญหารอบใหม่

     หน้าฝนที่เพิ่งผ่านพ้นไป ได้ช่วยทุเลาปัญหาฝุ่น PM2.5 ซึ่งเป็นฝุ่นขนาดเล็กในหลายพื้นที่ แต่เมื่อย่างเข้าสู่ช่วงหนาวและแล้งอีกครั้ง ตั้งแต่ปลายปีนี้ถึงกลางปีหน้า คำถามเดิมก็จะกลับมาอีกครั้งว่า "ปีนี้ ฝุ่นจะหนักแค่ไหน" ทั้งที่ความจริงแล้ว
 
คำถามสำคัญคือ "เราพร้อมรับมือมากขึ้นกว่าปีที่แล้วหรือยัง"
     ปัญหาฝุ่นหรือหมอกควันที่เราคุ้นกัน ไม่ใช่ปัญหาและภัยที่เกิดขึ้นอย่างไม่คาดคิด หากเป็นปัญหาที่สามารถคาดการณ์ได้ล่วงหน้า และเกิดขึ้นซ้ำในรูปแบบเดิมแทบทุกปี 

     ยิ่งเป็นปัญหาหมอกควันข้ามแดน ซึ่งถือเป็นความท้าทายสำคัญของภาคเหนือของประเทศไทย สาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว และสาธารณรัฐแห่งสหภาพเมียนมา อันมีสาเหตุหลักมาจากการเผาในพื้นที่เกษตรและไฟที่ลุกลามในพื้นที่ป่าไม้

     หมอกควันไม่ได้หยุดอยู่ที่เส้นแบ่งเขตแดน แต่เคลื่อนที่ไปตามทิศทางลม และสภาพภูมิประเทศ ทำให้การแก้ไขปัญหาไม่สามารถดำเนินการโดยประเทศใดประเทศหนึ่งได้เพียงลำพัง



เรามี "กรอบความร่วมมือ" แต่ปัญหายังไม่ถูกคลี่คลาย

     ในระดับภูมิภาคอาเซียนมีการจัดทำ ASEAN Agreement on Transboundary Haze Pollution (ATHP) ซึ่งเป็นข้อตกลงว่าด้วยการป้องกันและแก้ไขปัญหาหมอกควันข้ามแดน มาตั้งแต่ปี 2540 ขณะที่ประเทศไทย สปป.ลาว และเมียนมา ได้ร่วมกันลงนามในยุทธศาสตร์ฟ้าใส (CLEAR Sky Strategy) เพื่อยกระดับเป็นแผนปฏิบัติการความร่วมมือในช่วงปี 2567–2573 โดยมุ่งเน้นการใช้กลไกที่มีอยู่ การแลกเปลี่ยนองค์ความรู้ การสร้างเครือข่ายคุณภาพอากาศ และการตอบสนองต่อสถานการณ์อย่างมีประสิทธิภาพ

     อย่างไรก็ตาม หากพิจารณาจากจำนวนจุดความร้อนและสถานการณ์ PM2.5 ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา จะพบว่าปัญหายังคงเกิดขึ้นต่อเนื่อง และบางปีกลับรุนแรงมากกว่าเดิม แสดงให้เห็นว่าการนำกรอบความร่วมมือไปปฏิบัติไม่มากพอ
 
ต้องทำทั้งในประเทศและสร้างความร่วมมือเมืองชายแดน

     จากการทำงานของสถาบันสิ่งแวดล้อมไทย หรือ TEI (Thailand Environment Institute) ในช่วง 3 ปีที่ผ่านมา ในพื้นที่ชายแดนไทย–ลาว–เมียนมา ด้วยความร่วมมือกับหลายองค์กรภาคี และการสนับสนุนงบประมาณจากสำนักงานพัฒนาการวิจัยการเกษตร (องค์การมหาชน) พบว่าปัญหาหมอกควันในภาคเหนือมีความซับซ้อนและมีความรุนแรงต่อเนื่อง

     ด้วยจุดความร้อนเกิดขึ้นทั้งในพื้นที่ป่าและพื้นที่เกษตร มีทั้งไฟที่เกิดจากการจัดการเชื้อเพลิง การเตรียมพื้นที่เพาะปลูก การลักลอบเผา รวมถึงไฟป่าที่ลุกลามจากหลายปัจจัย เมื่อรวมกับสภาพอากาศและทิศทางลม ทำให้ฝุ่นละอองเคลื่อนข้ามพรมแดนได้อย่างรวดเร็ว



     “เมืองคู่ขนานชายแดน” ได้เป็นกลไกหนึ่งในการสร้างระบบการทำงานร่วมกันระหว่างพื้นที่ชายแดน ให้สามารถวางแผน ปฏิบัติ และติดตามผลร่วมกันอย่างเป็นระบบ ในระดับจังหวัด อำเภอ และชุมชน เพื่อลดการเผาในที่โล่งและการเผาป่า ซึ่งเป็นต้นเหตุสำคัญของหมอกควันข้ามแดน และความเชื่อมโยงกับเมืองหรือชุมชนของประเทศเพื่อนบ้าน ทั้งด้านเศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรม การคมนาคม และการใช้ทรัพยากรร่วมกัน
 
     ดังนั้น การมองว่าปัญหามาจากประเทศใดประเทศหนึ่งเพียงอย่างเดียว อาจไม่ช่วยให้เกิดทางออก เพราะพื้นที่ชายแดนเหล่านี้เป็นระบบนิเวศเดียวกัน และจำเป็นต้องบริหารจัดการร่วมกัน



 
คำถามใหญ่ คือ "ใครเป็นเจ้าภาพ หรือหน่วยประสานงาน”

     แม้ประเทศไทยจะมีหลายหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ทั้งด้านสิ่งแวดล้อม ป่าไม้ เกษตร การต่างประเทศ ความมั่นคง และการปกครอง แต่เมื่อเกิดปัญหาหมอกควันข้ามแดน คำถามที่มักเกิดขึ้นคือ หน่วยงานใดคือเจ้าภาพหลักในการประสานความร่วมมือระหว่างประเทศ

     มีทั้งงานด้านนโยบาย การทำงานเชิงพื้นที่ การทำงานเชิงหน้าที่ในการลดและจัดการวัสดุเชื้อเพลิง การป้องกันและควบคุมไฟ การเจรจาและสร้างความร่วมมือกับประเทศเพื่อนบ้าน โครงสร้างที่กระจัดกระจายเช่นนี้ ทำให้การประสานงานหลายครั้ง ต้องอาศัย "บุคคล" มากกว่า "ระบบ" ซึ่งอาจส่งผลต่อความต่อเนื่องของการดำเนินงานในระยะยาว
 
สิ่งที่ควรทบทวน ก่อนฤดูหมอกควันรอบใหม่

     ก่อนที่ฤดูฝุ่นควันในบริเวณภาคเหนือของประเทศไทยจะกลับมาอีกครั้ง ควรทบทวนเรื่องการกำหนดหน่วยงานหลักและระบบการทำงานให้ชัดเจน เพื่อให้การขับเคลื่อนมีความต่อเนื่องและไม่ขึ้นอยู่กับบุคคลหรือโครงการระยะสั้น รวมถึงพัฒนาระบบข้อมูล ตัวชี้วัด และการตัดสินใจร่วมกัน ภายใต้กรอบความร่วมมือ “ยุทธศาสตร์ฟ้าใส” ควรพัฒนา Common Platform ที่เชื่อมโยงข้อมูลจุดความร้อน คุณภาพอากาศ พื้นที่เสี่ยง และการพยากรณ์ของทั้งสามประเทศ พร้อมกำหนด Joint KPI เพื่อให้ทุกฝ่ายใช้ข้อมูลและมาตรฐานเดียวกันในการวางแผน ตัดสินใจ และประเมินผล

     ลงทุนในมาตรการป้องกันก่อนเกิดวิกฤติ ปรับจากการรับมือเมื่อเกิดเหตุ ไปสู่การป้องกันล่วงหน้า เช่น การจัดการเชื้อเพลิง การสร้างอาชีพทางเลือก การฟื้นฟูระบบนิเวศ ระบบเตือนภัย และเทคโนโลยีติดตามสถานการณ์ ซึ่งจะช่วยลดจุดความร้อน ความรุนแรงของไฟที่เกิดขึ้น เพราะหากเกษตรกรยังไม่มีวิธีที่เหมาะสม การเผาย่อมเป็นทางเลือกเพื่อลดต้นทุนในที่สุด

     การจูงใจผ่านตลาดสินค้าเกษตรปลอดการเผา การเพิ่มมูลค่าเศษวัสดุทางการเกษตร การสนับสนุนอาชีพทางเลือกลดเผา และ เปลี่ยนแนวคิดจาก “ห้ามเผา” ไปสู่ “ไม่จำเป็นต้องเผา” จึงต้องทำให้ชัดเจนมากขึ้น

     นอกจากนี้ ควรยกระดับกลไกความร่วมมือชายแดนให้เป็นระบบถาวร ประสบการณ์จากการริเริ่ม “กลไกเมืองคู่ขนานชายแดน” แสดงให้เห็นว่า ความร่วมมือระดับพื้นที่ตอบสนองต่อสถานการณ์ได้รวดเร็วกว่าส่วนกลาง จึงควรยกระดับจากโครงการนำร่องสู่กลไกถาวรที่มีกรอบการทำงาน งบประมาณ และระบบติดตามผลอย่างต่อเนื่อง
 
     หมอกควันข้ามแดนไม่ใช่ปัญหาที่จะหายไปภายในระยะเวลาอันสั้น ไม่มีประเทศใดสามารถแก้ไขได้โดยลำพัง แต่เราควรการเปลี่ยนจาก "การหารือ" ไปสู่ "การลงมือทำร่วมกัน"  เพื่อให้ช่วงปัญหาหมอกควันในปีต่อ ๆ ไป ไม่ต้องเริ่มต้นนับหนึ่งใหม่  แต่เป็นจะก้าวของการแก้ปัญหาบนฐานของความร่วมมือของปีที่ผ่าน ๆ มาอย่างต่อเนื่อง

เรียบเรียงโดย:

วิลาวรรณ น้อยภา

ผู้อำนวยการฝ่ายทรัพยกรธรรมชาติ สถาบันสิ่งแวดล้อมไทย

Tags:
บทความเกี่ยวข้อง: