ยิ่งเป็นปัญหาหมอกควันข้ามแดน ซึ่งถือเป็นความท้าทายสำคัญของภาคเหนือของประเทศไทย สาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว และสาธารณรัฐแห่งสหภาพเมียนมา อันมีสาเหตุหลักมาจากการเผาในพื้นที่เกษตรและไฟที่ลุกลามในพื้นที่ป่าไม้
หมอกควันไม่ได้หยุดอยู่ที่เส้นแบ่งเขตแดน แต่เคลื่อนที่ไปตามทิศทางลม และสภาพภูมิประเทศ ทำให้การแก้ไขปัญหาไม่สามารถดำเนินการโดยประเทศใดประเทศหนึ่งได้เพียงลำพัง_0(6).jpg)
ในระดับภูมิภาคอาเซียนมีการจัดทำ ASEAN Agreement on Transboundary Haze Pollution (ATHP) ซึ่งเป็นข้อตกลงว่าด้วยการป้องกันและแก้ไขปัญหาหมอกควันข้ามแดน มาตั้งแต่ปี 2540 ขณะที่ประเทศไทย สปป.ลาว และเมียนมา ได้ร่วมกันลงนามในยุทธศาสตร์ฟ้าใส (CLEAR Sky Strategy) เพื่อยกระดับเป็นแผนปฏิบัติการความร่วมมือในช่วงปี 2567–2573 โดยมุ่งเน้นการใช้กลไกที่มีอยู่ การแลกเปลี่ยนองค์ความรู้ การสร้างเครือข่ายคุณภาพอากาศ และการตอบสนองต่อสถานการณ์อย่างมีประสิทธิภาพ
อย่างไรก็ตาม หากพิจารณาจากจำนวนจุดความร้อนและสถานการณ์ PM2.5 ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา จะพบว่าปัญหายังคงเกิดขึ้นต่อเนื่อง และบางปีกลับรุนแรงมากกว่าเดิม แสดงให้เห็นว่าการนำกรอบความร่วมมือไปปฏิบัติไม่มากพอจากการทำงานของสถาบันสิ่งแวดล้อมไทย หรือ TEI (Thailand Environment Institute) ในช่วง 3 ปีที่ผ่านมา ในพื้นที่ชายแดนไทย–ลาว–เมียนมา ด้วยความร่วมมือกับหลายองค์กรภาคี และการสนับสนุนงบประมาณจากสำนักงานพัฒนาการวิจัยการเกษตร (องค์การมหาชน) พบว่าปัญหาหมอกควันในภาคเหนือมีความซับซ้อนและมีความรุนแรงต่อเนื่อง
ด้วยจุดความร้อนเกิดขึ้นทั้งในพื้นที่ป่าและพื้นที่เกษตร มีทั้งไฟที่เกิดจากการจัดการเชื้อเพลิง การเตรียมพื้นที่เพาะปลูก การลักลอบเผา รวมถึงไฟป่าที่ลุกลามจากหลายปัจจัย เมื่อรวมกับสภาพอากาศและทิศทางลม ทำให้ฝุ่นละอองเคลื่อนข้ามพรมแดนได้อย่างรวดเร็ว
.jpg)
แม้ประเทศไทยจะมีหลายหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ทั้งด้านสิ่งแวดล้อม ป่าไม้ เกษตร การต่างประเทศ ความมั่นคง และการปกครอง แต่เมื่อเกิดปัญหาหมอกควันข้ามแดน คำถามที่มักเกิดขึ้นคือ หน่วยงานใดคือเจ้าภาพหลักในการประสานความร่วมมือระหว่างประเทศ
มีทั้งงานด้านนโยบาย การทำงานเชิงพื้นที่ การทำงานเชิงหน้าที่ในการลดและจัดการวัสดุเชื้อเพลิง การป้องกันและควบคุมไฟ การเจรจาและสร้างความร่วมมือกับประเทศเพื่อนบ้าน โครงสร้างที่กระจัดกระจายเช่นนี้ ทำให้การประสานงานหลายครั้ง ต้องอาศัย "บุคคล" มากกว่า "ระบบ" ซึ่งอาจส่งผลต่อความต่อเนื่องของการดำเนินงานในระยะยาว
ก่อนที่ฤดูฝุ่นควันในบริเวณภาคเหนือของประเทศไทยจะกลับมาอีกครั้ง ควรทบทวนเรื่องการกำหนดหน่วยงานหลักและระบบการทำงานให้ชัดเจน เพื่อให้การขับเคลื่อนมีความต่อเนื่องและไม่ขึ้นอยู่กับบุคคลหรือโครงการระยะสั้น รวมถึงพัฒนาระบบข้อมูล ตัวชี้วัด และการตัดสินใจร่วมกัน ภายใต้กรอบความร่วมมือ “ยุทธศาสตร์ฟ้าใส” ควรพัฒนา Common Platform ที่เชื่อมโยงข้อมูลจุดความร้อน คุณภาพอากาศ พื้นที่เสี่ยง และการพยากรณ์ของทั้งสามประเทศ พร้อมกำหนด Joint KPI เพื่อให้ทุกฝ่ายใช้ข้อมูลและมาตรฐานเดียวกันในการวางแผน ตัดสินใจ และประเมินผล
ลงทุนในมาตรการป้องกันก่อนเกิดวิกฤติ ปรับจากการรับมือเมื่อเกิดเหตุ ไปสู่การป้องกันล่วงหน้า เช่น การจัดการเชื้อเพลิง การสร้างอาชีพทางเลือก การฟื้นฟูระบบนิเวศ ระบบเตือนภัย และเทคโนโลยีติดตามสถานการณ์ ซึ่งจะช่วยลดจุดความร้อน ความรุนแรงของไฟที่เกิดขึ้น เพราะหากเกษตรกรยังไม่มีวิธีที่เหมาะสม การเผาย่อมเป็นทางเลือกเพื่อลดต้นทุนในที่สุดการจูงใจผ่านตลาดสินค้าเกษตรปลอดการเผา การเพิ่มมูลค่าเศษวัสดุทางการเกษตร การสนับสนุนอาชีพทางเลือกลดเผา และ เปลี่ยนแนวคิดจาก “ห้ามเผา” ไปสู่ “ไม่จำเป็นต้องเผา” จึงต้องทำให้ชัดเจนมากขึ้น
นอกจากนี้ ควรยกระดับกลไกความร่วมมือชายแดนให้เป็นระบบถาวร ประสบการณ์จากการริเริ่ม “กลไกเมืองคู่ขนานชายแดน” แสดงให้เห็นว่า ความร่วมมือระดับพื้นที่ตอบสนองต่อสถานการณ์ได้รวดเร็วกว่าส่วนกลาง จึงควรยกระดับจากโครงการนำร่องสู่กลไกถาวรที่มีกรอบการทำงาน งบประมาณ และระบบติดตามผลอย่างต่อเนื่อง
Share: