หมูดุด หมูน้ำ ดุหยง หรือนางเงือกแห่งท้องทะเล คือหลากหลายชื่อที่ใช้ในการเรียก พะยูน (Dugong dugon) ในพื้นที่ต่าง ๆ ของประเทศไทย พะยูนเป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่อาศัยอยู่ในทะเล เชื่อกันว่าการพบเห็นพะยูนโดยนักเดินเรือในสมัยก่อนเป็นที่มาของตำนานนางเงือกและไซเรน (อมนุษย์หรือปีศาจตามเทพปกรณัมกรีก) นอกจากนี้ พะยูนยังมีบรรพบุรุษร่วมกันกับช้างเมื่อประมาณ 55 ล้านปีมาแล้ว ก่อนที่บรรพบุรุษของพะยูนจะปรับตัวลงไปอาศัยอยู่ในทะเลอย่างถาวร

พะยูนตัวเต็มวัยมีขนาดยาวได้ถึง 3 เมตร หนักประมาณ 200-300 กิโลกรัม กินหญ้าทะเลเป็นอาหารหลัก โดยเฉพาะหญ้าชะเงาใบมน หญ้าใบมะกรูด หญ้าชะเงาใบฟันเลื่อย หญ้ากุ้ยช่ายทะเล โดยสามารถกินหญ้าทะเลได้มากถึง 30 กิโลกรัม/วัน การกินอาหารของพะยูนจะทิ้งร่องรอยไว้ตามพื้นทะเล ด้วยพฤติกรรมการเล็มหญ้าทะเลที่คล้ายคลึงกับหมูหรือวัวในการใช้ปากดุดดินหาอาหาร เป็นที่มาของชื่อ “หมูดุด” ซึ่งพฤติกรรมนี้ช่วยรักษาสภาพของแหล่งหญ้าทะเลให้เจริญเติบโตได้ดี รักษาสมดุลระบบนิเวศของแหล่งหญ้าทะเลให้อุดมสมบูรณ์ ในประเทศไทยสามารถพบพะยูนได้ทั้งฝั่งทะเลอ่าวไทยและทะเลอันดามัน โดยพบมากที่สุดในจังหวัดตรัง เนื่องจากมีแหล่งหญ้าทะเลผืนใหญ่เป็นแหล่งอาหาร เกิดเป็นกิจกรรมท่องเที่ยวชมพะยูน ช่วยสร้างรายได้จำนวนมากให้กับชุมชนในพื้นที่
 
พะยูนสามารถมีอายุยืนยาวได้ถึง 70 ปี แต่ปัจจุบันพะยูนไทยกำลังเผชิญกับภัยคุกคามมากมาย ทำให้จำนวนประชากรพะยูนในประเทศไทยลดลงอย่างมาก นับตั้งแต่ต้นปี 2569 เราสูญเสียพะยูนไปแล้ว 12 ตัว ทั้งจากภาวะโลกเดือดที่ทำให้แหล่งหญ้าทะเลในจังหวัดตรังหดหายตั้งแต่ปี 2567 ทำให้มีรายงานการพบเห็นพะยูนรูปร่างผอมจากการขาดอาหาร และนำไปสู่การอพยพครั้งใหญ่ของพะยูนในฝั่งทะเลอันดามันเพื่อหาแหล่งอาหารใหม่ในพื้นที่ซึ่งมีการสัญจรทางน้ำหนาแน่น เพิ่มความเสี่ยงในการถูกเรือชน อีกปัญหาคือขยะพลาสติกที่ปนเปื้อนในระบบนิเวศทางทะเลซึ่งเป็นสาเหตุให้พะยูนป่วยจากภาวะลำไส้อุดตัน การขุดลอกร่องน้ำหรือการก่อสร้างที่ทำให้เกิดตะกอนทับถมแหล่งอาหาร นอกจากนี้ยังพบซากพะยูนถูกตัดอวัยวะเพื่อเอากะโหลกหรือเขี้ยวไปทำเครื่องรางของขลังตามความเชื่อแบบผิด ๆ รวมถึงการติดเครื่องมือประมงโดยไม่ตั้งใจ
 
เนื่องในวันอนุรักษ์พะยูนแห่งชาติ สถาบันสิ่งแวดล้อมไทย หรือ TEI ในฐานะองค์กรวิชาการด้านสิ่งแวดล้อม ให้ความสำคัญกับการปกป้องดูแลพะยูน ด้วยการสนับสนุนการอนุรักษ์ ฟื้นฟู และบริหารจัดการทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่งแบบบูรณาการ การฟื้นฟูแหล่งหญ้าทะเล ผลักดันการบังคับใช้กฎหมายอย่างจริงจัง และขับเคลื่อนงานวิจัยควบคู่กับความร่วมมือจากทุกภาคส่วน เพื่อให้พะยูนยังคงอยู่คู่ทะเลไทยสืบไป